Mahmud – pašin hamam

Nakon osvajanja Golupca 1458. Godine. Mahmud paša Anđelović, veliki vezir sultana Mehmed Fatiha Osvajača, podigao je hamam u podgrađu Tvrđave Golubac. Hamam je bio zamišljen kao jednostruki hamam odnosno koristili su ga i muškarci i žene-naizmenično.  

Na objektu nije pronađen natpis kao ni vakufnama (oporuka) tako da je veoma teško utvrditi tačan datum izgradnje. Pisani podaci o hamamu uglavnom potiču iz druge polovine XIX veka, kada objekat više nije bio u funkciji. U delu Kneževina Srbija, M. Milićević na prostoru Zapadnog podgrađa pominje jednu džamiju i jedan hamam koji su srušeni po naredbi Kneza Miloša. Geograf V. Karić pominje nekoliko ostataka „od tvrđe zidanih građevina“ u Zapadnom podgrađu. Među njima razaznaje džamiju i hamam, kao i temelje još nekoliko zgrada. Najstariji dokument koji govori o Mahmud-pašinom vakufu je Osmanski defter (tur. tahrir defteri) iz 1546. godine. U ovom dokumentu koji govori o Mahmud pašinim vakufima navedeno je sledeće: „godišnji prihod hamama zajedno sa dućanima iznosi 800 akči (tur. Hamam ma’a dekâkîn der kasaba–i Gügercinlik hasıl fi sene 800) (Ünver, 1958, 68; Barkan ve Ayverdi, 1970: 43) (Dodatak 2). Poznati putopisac Evlija Čelebija je posetio ovaj grad 1664. godine i tada je zapisao da je ovaj grad osvojio Kodža Mahmud paša i da se u gradu nalazi hamam koji je sagradio Mahmud-paša (Evliya Çelebi, 2011: 375-376). Najopširnije informacije o hamamu zapisao je austrougarski istraživač, etnograf, slikar i putopisac Feliks Kanic u svom delu “Das Königreich Serbien und das Serbenvolk (von der Romerzeit bis zur Gegenwart)” iz 1859. godine (Kanitz, 1904: 200). Kanic je o hamamu  zapisao sledeće: „30 metara ispred džamije nalaze se ostaci hamama dužine 15 metara i širine 12 metara koji se sastoji od 5 velikih prostorija za kupanje i par manjih prostorija. Kupole ovog masivnog hamama su urušene. Cevi za vodu i kanali za grejanje se mogu uz mala ulaganja lako obnoviti i koristiti od strane stanovnika grada Golubca.2“ Prema informacijama koje je dao Kanic možemo saznati da je hamam bio van funkcije i delimično urušen i oštećen.

U drugoj polovini XX veka hamam je korišćen kao depo za eksplozivna sredstva koje je koristilo Preduzeće Ivan Milutinović (PIM) i da su u tom periodu na pojedinim mestima (urušeni i oštećeni delovi hamama) hamama urađena ojačanja armiranim betonom (Milenković, 2019). Sve do u skorije vreme, hamam je bio zapušten i većim delom zatrpan pod zemljom. U okviru projekta Revitalizacija Golubačke tvrđave (2014.- 2019. godine) urađena su arheološka iskopavanja hamama kada je hamam i stavljen pod zaštitu države (Bunardžić, Marina – Bunardžić, Radovan, 2015: 181-201).

Hamam koji je smešten u pravcu istok-zapad i ima pravougaonu osnovu poseduje sledeće prostorije: šadrvan, kapaluk, mejdan, dva halveta, rezervoara za vodu (hazna) i ćulhan. U arheološkim iskopavanjima tokom 2014. godine otkriveni su ostaci temelja prostorija šadrvana i ćulhana i uočeni su gubici i nedostatci krova kao i podova ovih prostorija. Tokom ovih iskopavanja pojedini delovi hamama su podupreti drvenim stubovima i elementima kako se isti ne bi urušili a celi hamam je natkriven privremenim drvenim krovom kao preventivna zaštita od vanjskih faktora.